مقالات سایت

یک نقاشی کوچک، یک احساس بزرگ

روزی پس از پایان کلاس، یکی از دانش‌آموزان نزد معلمش رفت. در دستش نقاشی کوچکی بود؛ چند گل رنگارنگ که با مداد رنگی کشیده شده بودند. نقاشی را به معلم داد و آرام گفت: «این برای شماست.»

معلم نقاشی را گرفت و با لبخند به آن نگاه کرد. پایین صفحه جمله‌ای ساده نوشته شده بود:

«ممنون که به من یاد دادید تلاش کنم.»

شاید این نقاشی از نظر مادی ارزش چندانی نداشت، اما برای معلم به یکی از ارزشمندترین هدیه‌هایی تبدیل شد که می‌توانست دریافت کند. چرا؟ چون آن کودک فقط یک نقاشی هدیه نداده بود؛ او تلاش، محبت و توجه معلمش را دیده بود و برای آن ارزش قائل شده بود.

گاهی یک «ممنونم» ساده می‌تواند احساس دیده شدن و ارزشمند بودن را به انسان هدیه دهد. شاید این همان چیزی است که در دنیای پرسرعت امروز، بیش از همیشه به آن نیاز داریم؛ توانایی دیدن خوبی‌ها و قدردانی از آن‌ها.

سپاسگزاری فقط گفتن یک کلمه نیست؛ بلکه یک مهارت زندگی است. مهارتی که به کودک کمک می‌کند خوبی‌های اطرافش را ببیند، تلاش دیگران را درک کند و به جای اینکه همیشه به دنبال چیزهای جدید و بیشتر باشد، برای داشته‌های امروز خود نیز ارزش قائل شود.

البته مهارت سپاسگزاری تنها مخصوص دوران کودکی نیست؛ بلکه نگرشی ارزشمند در تمام مراحل زندگی است. با این حال، دوران کودکی فرصت طلایی برای پرورش این مهارت است. اگر کودکان از همان سال‌های ابتدایی یاد بگیرند نعمت‌ها، محبت‌ها و تلاش‌های دیگران را ببینند، در آینده انسان‌هایی قدردان‌تر، مهربان‌تر و رضایتمندتر خواهند بود.

جالب است بدانیم که اهمیت سپاسگزاری تنها به یافته‌های روانشناسی محدود نمی‌شود؛ بلکه در آموزه‌های دینی نیز همواره مورد توجه قرار گرفته است. خداوند متعال در قرآن کریم می‌فرماید:

«لَئِن شَکَرتُم لَأَزیدَنَّکُم»
(اگر شکرگزاری کنید، قطعاً بر نعمت شما خواهم افزود.)
سوره ابراهیم، آیه ۷

این آیه به ما یادآوری می‌کند که توجه به نعمت‌ها و قدردانی از آن‌ها، نگاه انسان را به زندگی تغییر می‌دهد. بنابراین، آموزش سپاسگزاری به کودکان تنها به تشکر از پدر و مادر، معلم یا دوستان محدود نمی‌شود؛ بلکه فرصتی است تا کودک یاد بگیرد در برابر نعمت‌های فراوان زندگی و لطف خداوند نیز احساس قدردانی داشته باشد.

سپاسگزاری در پژوهش‌های علمی

اهمیت سپاسگزاری فقط در توصیه‌های اخلاقی و تربیتی خلاصه نمی‌شود؛ پژوهش‌های روان‌شناختی نیز نشان داده‌اند که قدردانی می‌تواند با جنبه‌های مختلف زندگی کودکان و نوجوانان، از جمله تجربه آن‌ها از مدرسه، هیجانات مثبت، رفتارهای اجتماعی و سازگاری بهتر همراه باشد.

بر اساس پژوهش زاکرزکی و همکاران (۲۰۱۳)، آموزش مهارت سپاسگزاری به کودکان با احساس بهتر دانش‌آموزان نسبت به مدرسه همراه بود. همچنین، این پژوهش نشان داد که آموزش سپاسگزاری می‌تواند از نظر عاطفی برای مربیان و معلمان نیز پیامدهای مثبتی داشته باشد و با فرسودگی عاطفی کمتر آن‌ها همراه باشد.

در پژوهشی دیگر، میندی ما و همکارانش (۲۰۱۳) با بررسی نوجوانان ۱۲ تا ۱۴ ساله در مدارس کم‌برخوردار دریافتند که نوجوانانی که احساس قدردانی بیشتری داشتند، علاقه تحصیلی بیشتر، نمرات بهتر و مشارکت بیشتری در فعالیت‌های مدرسه نشان می‌دادند. همچنین، نگرش قدردانانه‌تر با گرایش کمتر به برخی رفتارهای پرخطر همراه بود. این یافته‌ها نشان می‌دهد که قدردانی می‌تواند با جنبه‌های مختلف زندگی تحصیلی و اجتماعی نوجوانان ارتباط داشته باشد.

فرو و همکاران (۲۰۱۴) نیز نشان دادند که سپاسگزاری مهارتی است که می‌توان آن را به کودکان آموزش داد. آن‌ها با آموزش تفکر سپاسگزارانه به دانش‌آموزان ۸ تا ۱۱ ساله دریافتند که کودکانی که این آموزش را دریافت کردند، بیشتر قدردانی خود را نشان می‌دادند و احساسات مثبت بیشتری داشتند.

نقش خانواده نیز در این میان اهمیت ویژه‌ای دارد. هاسونگ، کافی و توماس (۲۰۲۰) به بررسی نقش والدین در پرورش سپاسگزاری کودکان پرداختند. آن‌ها بررسی کردند که آیا آموزش والدین برای صحبت کردن درباره سپاسگزاری با فرزندان می‌تواند این مهارت را در کودکان تقویت کند یا نه. نتایج نشان داد والدینی که یاد گرفتند درباره نعمت‌ها، خوبی‌ها و تجربه‌های مثبت زندگی با کودکان خود گفت‌وگو کنند، به رشد احساس سپاسگزاری در فرزندانشان کمک کردند. این پژوهش نشان می‌دهد که خانواده نقش مهمی در یادگیری و تقویت مهارت سپاسگزاری در کودکان دارد.

چطور سپاسگزاری را به کودک یاد بدهیم؟

۱)آموزش سپاسگزاری با نمایش

یکی از روش‌هایی که برای آموزش مفهوم سپاسگزاری در کلاس به کار بردم، اجرای نمایش بود. تجربه من نشان داد که بعضی مفاهیم، وقتی از حالت «توضیح دادن» خارج می‌شوند و کودکان آن‌ها را در قالب یک داستان و نقش تجربه می‌کنند، برایشان ملموس‌تر و ماندگارتر می‌شوند.

در این نمایش کوتاه، دو دانش‌آموز را می‌بینیم که یکی از آن‌ها به دوستش در انجام تکلیف کمک می‌کند، اما در ابتدا تشکری دریافت نمی‌کند. با ورود معلم، بچه‌ها با مفهوم سپاسگزاری و تأثیر آن بر احساسات و روابط آشنا می‌شوند و در پایان، دانش‌آموز یاد می‌گیرد که حتی یک تشکر ساده می‌تواند ارزش کار دیگران را به آن‌ها نشان دهد.

برای مشاهده فیلم های دانش آموزان  کلاس من کلیک کنید 

بعد از اجرای نمایش نیز درباره این موضوع با دانش‌آموزان گفت‌وگو کردیم؛ اینکه چه کسانی در زندگی روزمره برای ما وقت می‌گذارند، چه کارهایی انجام می‌دهند که شاید همیشه متوجه آن‌ها نباشیم و چگونه می‌توانیم قدردانی خود را به شکل مناسبی نشان دهیم.

۲)از خودمان شروع کنیم

کودکان بیشتر از آنچه می‌شنوند، از آنچه می‌بینند یاد می‌گیرند. وقتی پدر، مادر یا معلم برای کارهای کوچک تشکر می‌کند، کودک هم این رفتار را الگو می‌گیرد.

مثلاً:
هر وقت دانش آموز از دفتر گچ آورد از او تشکر کنیم ،یا حتی از گاهی اوقات از دانش آموزی که تکالیفش را به موقع انجام داده نیز تشکر کنیم زیرا وظیفه اش را خوب و به موقع انجام داده، همچنین در منزل، اگر فرزندتان در انجام امور خانه به شما کمک کرد، حتماً به‌عنوان پدر یا مادر از او تشکر کنید. لازم نیست تشکر همیشه به خاطر کارهای بزرگ باشد؛ گاهی همین تشکرهای کوچک به کودک یاد می‌دهند که دیدن خوبی‌ها و قدردانی کردن از دیگران، بخشی از زندگی روزمره است.

۳)دفترچه چشم های قدردان 

این نام به این دلیل انتخاب شده که سپاسگزاری را فقط به گفتنِ «متشکرم» محدود نمی‌کند، بلکه به یک مهارت دیدن تبدیل می‌کند.

«بسیاری از خوبی‌ها در اطراف ما وجود دارند، اما همه آن‌ها را نمی‌بینند. انسان سپاسگزار کسی است که چشم‌هایش برای دیدن محبت‌ها، تلاش‌ها و نعمت‌های به ظاهر کوچک اما بزرگ باز شده است.»

هر دانش‌آموز برای انجام مأموریت‌های «دفترچه چشم‌های قدردان» یک هفته فرصت دارد. در این مدت، باید با دقت به اتفاق‌های خوب، رفتارهای مثبت و مهربانی‌های اطراف خود توجه کند و تجربه‌هایش را در دفترچه ثبت نماید.

پس از پایان یک هفته، دانش‌آموز دفترچه خود را به آموزگار ارائه می‌دهد و تلاش او در انجام مأموریت‌ها بررسی می‌شود. انجام موفقیت‌آمیز این مأموریت‌ها یک امتیاز مثبت کلاسی برای دانش‌آموز به همراه خواهد داشت و در نمره درس شایستگی‌های عمومی او مؤثر خواهد بود.

در پایان سال تحصیلی، دانش‌آموزانی که با تلاش و استمرار بیشتری این مسیر را طی کرده باشند، به عنوان «قهرمانان سپاسگزاری» معرفی و تقدیر خواهند شد.

۴) شروع زنگ قرآن با ۵ دقیقه سپاسگزاری

این فعالیت صرفاً یک پیشنهاد است و هر معلم می‌تواند با توجه به شرایط کلاس و خلاقیت خود، برنامه‌ای متناسب با دانش‌آموزانش طراحی و اجرا کند.

در دوره ابتدایی، سه زنگ در هفته به آموزش قرآن اختصاص دارد و در اکثر مدارس این کلاس در زنگ اول روز برگزار می‌شود. می‌توان از این فرصت ارزشمند برای ایجاد یک تمرین کوتاه و مداوم سپاسگزاری استفاده کرد.

در ابتدای هر زنگ قرآن، معلم چند دقیقه را به گفت‌وگو درباره نعمت‌ها و خوبی‌های زندگی اختصاص دهد و از دانش‌آموزان بپرسد:

«امروز بابت چه چیزهایی در زندگی‌مان می‌توانیم سپاسگزار باشیم؟»

یا:

«چه نعمت‌های بزرگی در اطراف ما وجود دارند که شاید تا امروز کمتر به آن‌ها توجه کرده‌ایم؟  و اگر آن‌ها نباشد، زندگی ما سخت‌تر می‌شود؟»

البته در طرح این پرسش‌ها باید شرایط و تجربه‌های متفاوت دانش‌آموزان را نیز در نظر گرفت. ممکن است برخی کودکان به دلیل شرایط خانوادگی یا تجربه‌های شخصی، از بعضی نعمت‌ها برخوردار نباشند؛ بنابراین باید با ظرافت و مهارت معلمی پرسش‌ها به‌گونه‌ای مطرح شوند که هیچ دانش‌آموزی احساس کمبود یا مقایسه با دیگران نکند.

این تمرین ساده به کودکان کمک می‌کند خوبی‌ها و نعمت‌هایی را که معمولاً به آن‌ها عادت کرده‌اند، دوباره ببینند و ذهن آن‌ها به توجه به جنبه‌های مثبت زندگی عادت کند.

جمع‌بندی

سپاسگزاری مهارتی ساده اما عمیق است؛ مهارتی که به کودک کمک می‌کند خوبی‌هایی را که هر روز در زندگی او جریان دارند، ببیند و برای آن‌ها ارزش قائل شود.هر چند ابراز و بیان قدردانی بسیار مهم است اما این مهارت فقط به گفتن واژه‌هایی مانند «ممنونم» و «متشکرم» محدود نمی‌شود، بلکه نوعی نگاه کردن به زندگی است؛ پس هدف نهایی ما این است که کودک یاد بگیرد خوبی‌ها را ببیند، تلاش دیگران را درک کند و قدر داشته‌هایش را بداند و در نهایت قدردانی خود را در عمل و کلام ابراز کند

پژوهش‌های روان‌شناختی نیز نشان داده‌اند که سپاسگزاری می‌تواند با تجربه بهتر کودکان از مدرسه، هیجانات مثبت، رفتارهای اجتماعی و سازگاری بیشتر همراه باشد. از سوی دیگر، آموزش این مهارت تنها به کلاس درس محدود نیست؛ خانواده و معلم نیز با رفتار خود نقش مهمی در شکل‌گیری آن دارند. کودکان زمانی بهتر سپاسگزاری را می‌آموزند که آن را در رفتار بزرگسالان ببینند و فرصت پیدا کنند آن را در زندگی روزمره تمرین کنند.

به همین دلیل، آموزش سپاسگزاری نباید به یک جلسه یا یک توصیه اخلاقی محدود شود. می‌توان با فعالیت‌های ساده‌ای مانند نمایش، الگوسازی رفتاری، «دفترچه چشم‌های قدردان» و گفت‌وگوهای کوتاه درباره نعمت‌ها، سپاسگزاری را به بخشی از زندگی روزمره کودکان تبدیل کرد.

سپاسگزاری یکی از مهارت هایی است که با یاد گرفتن آن میتونیم دنیا را زیبا تر کنیم .